Orkukostur · Sparnaður

05 · Nágrannar

Sparnaður og samnýting

Skipting orkunnar

Eigin notkun

Sala á heildsölu

Eigin notkun — 30 nágrannar Heildsala —

Áætlað virði á ári

Samfélagslegt heildarverðmæti — kr

Sparnaður heimilisins
eigin notkun — kr

Til 30 nágranna í 701-svæði

Selt inná net (í gegnum raforkusala)
× 7 kr/kWh (PPA verður að nást) — kr

Hversu mörg heimili gæti virkjunin knúið?

Umframorka (umfram eigin notkun heimilisins) gæti farið beint til nágranna á föstu verði í stað þess að fara öll á heildsölumarkað. Hvert heimili miðast við meðalnotkun 150 m² húss: 32.000 kWh/ári.

Heimili sem fá rafmagn: —

Renndu til hægri til að sjá hversu mörg heimili gætu fengið rafmagn frá virkjuninni. Hámark = umframorka ÷ 32.000 kWh á heimili.

Fast verð til nágranna (kr/kWh)

Milli heildsölu (~7 kr) og almenns smásöluverðs (~22,5 kr).

Umframorka á ári

— kWh

Orka til valinna heimila

— kWh

Árlegar tekjur virkjunar af sölu til heimila — kr/ári

Notkun á heimili
meðal 150 m² hús 32.000 kWh/ári

Reikningur á heimili á föstu verði
— — kr/ári

Sparnaður á heimili vs. smásöluverð
vs. 22,5 kr/kWh almennt — kr/ári

Veitan græðir líka

Þegar staðbundin framleiðsla mætir staðbundinni eftirspurn kaupir veitan minni orku frá Landsneti og tapar minni orku í flutningi. Það er eðlilegt að veitan taki þátt í stofnkostnaði verkefnisins fyrirfram.

Sundurliðun — kerfissparnaður og capex-framlag veitu

Árlegur kerfissparnaður veitu
5% af staðbundinni orku × 10 kr/kWh (orka + flutningur) — kr/ári

Tillaga: veita greiðir hluta capex
4% af stofnkostnaði sem eiginfjárhlutur — kr

Endurgreiðslutími til veitu
veita endurheimtir gegnum lægri kostnað — ár

Áskorun. RARIK og Landsnet hafa engan tilbúinn samningsramma fyrir slíkt framlag. Krefst frumkvæðis, mögulega með Orkustofnun sem sáttasemjara.

Reikningur án Landsnet-flutnings

Þegar orkan fer á milli nágranna um staðbundna dreifiveitu fer hún aldrei inn á flutningskerfi Landsnets. Þá fellur Landsnet-flutningsgjaldið niður af reikningnum — bæði orkuhlutinn (~3,07 kr/kWh + jöfnunargjald 0,52 kr/kWh) og fastagjaldið (17,57 kr/dag). Dreifing staðarveitunnar (RARIK) stendur eftir, því orkan fer enn um staðarkerfið.

Venjulegur reikningur

— kr/ári

Án Landsnet-flutnings

— kr/ári

Lækkun á ári

— kr

Samtals fellt niður (per heimili) — kr/ári

Landsnet-flutningur (orka)
(3,07 + 0,52) kr/kWh × ársnotkun — kr

Landsnet fastagjald flutnings
17,57 kr/dag × 365 — kr

Á öll valin nágrannaheimili
renndu slánni hér að ofan — kr/ári

Athuga. Aðeins flutningshluti Landsnets fellur niður — dreifing staðarveitunnar helst. Krefst lagabreytingar um staðbundið orkusamfélag (sjá kafla um hlutafélagseign neðar).

Kerfissparnaður — framleiðandi og notandi nær hvor öðrum

RARIK tapar um 6% af orkunni á leiðinni til notenda í dreifikerfinu (kaupir ~90 GWst/ári til að mæta tapinu). Þegar orkan er framleidd við hliðina á notkuninni fer hún ekki um langa leið — um 5 prósentustig af því tapi sparast. Þetta er orka sem RARIK þarf hvorki að kaupa (Elma ~7 kr) né flytja (Landsnet ~3 kr).

Sparað tap (5% af staðbundinni orku)

— kWh

Sparnaður RARIK á ári

— kr

Reiknað: (eigin notkun + nágrannar) × 5% × 10 kr/kWh (orka 7 + flutningur 3). Aðeins staðbundin orka — útflutt heildsala fer áfram um kerfið.

Áskorun. Þessi sparnaður rennur ekki sjálfkrafa til framleiðanda. Sönnun og uppgjör krefst aðlögunar á jöfnunarorkuuppgjöri Landsnets. Sjá: landsnet.is/kerfisstjornun/jofnunarorka.

Leiga vatnsréttinda til ríkissjóðs

Sumar jarðir voru seldar einkaaðilum á 20. og 21. öld en ríkið hélt eftir vatnsréttindunum. Vatnalög nr. 15/1923 gr. 16 leyfa að selja land og vatnsréttindi sitt í hvoru lagi. Ef ríkið heldur vatnsréttindunum þarf að semja við það um tímabundinn afnotarétt (allt að 65 ár) og greiða stigvaxandi leigu af brúttósöluverði.

Fordæmi: Svartá í Bárðardal (Stóru-Tunga ríkisjörð) — samningur fjármála- og efnahagsráðherra við SSB Orku, undirritaður 24. apríl 2013. Svartá var með 40 ára samning; hér er reiknað með 20 ára leigutíma og stigvaxandi prósentu af brúttósöluverði.

Jörðin var áður í eigu ríkisins — ríkið hélt vatnsréttindunum við söluna. Hakaðu við til að reikna leiguna inn í rekstrargrunn virkjunarinnar (dregst frá nettó tekjum og lengir endurgreiðslutíma).

Leigutafla — stigvaxandi % af brúttósöluverði

Ár leigutíma	% af brúttó	Árlega við valinn kost
1–5	2,5%	— kr
6–10	5,0%	— kr
11–15	6,0%	— kr
16–20	7,0%	— kr
Meðaltal 20 ára	~5,13%	— kr/ár
Heildarleiga 20 ára	102,5%	— kr

Heimildir: Vatnalög nr. 15/1923 gr. 16 (65 ára hámark) · Þingskjal 1160 / 596. mál 2016–2017 (svar fjármála- og efnahagsráðherra) · Nýtingarsamningur Svartár 2013 (PDF: Vatnsréttindi dæmi.pdf). Mat á arðsemi virkjunar gert af utanaðkomandi sérfræðingi í auðlindamálum áður en endurgjaldið var ákveðið.

Áhrif. Ef ríkið heldur vatnsréttindunum þarf að semja við það þrátt fyrir eigin land. Lægra leigutíma-prósent fyrstu árin gefur svigrúm til að greiða niður stofnkostnað áður en gjaldið stighækkar.

Önnur leið: leigan fari í Orkusjóð og fjármagni næstu virkjun

Í stað þess að leiga vatnsréttinda renni beint í ríkissjóð gæti hún runnið í Orkusjóð og verið eyrnamerkt til að fjármagna næstu smávirkjanir. Hver virkjun borgar þá fyrir þá næstu — sami hugsunarháttur og í jarðgangakerfi Færeyja, þar sem veggjöld af einum göngum fjármagna gerð þeirra næstu (Eysturoyar- og Sandoyartunnilin). Sjóðurinn vex og smávirkjanir rísa hver af annarri án nýrra fjárveitinga.

Rök fyrir lægri prósentu. Þetta heimili fær engar niðurgreiðslur (dreifbýlisframlag) á þá orku sem það framleiðir og notar sjálft — ríkið sparar sér þann kostnað. Eðlilegt væri að leigan endurspeglaði það: annaðhvort lægra leiguhlutfall, eða að verkefnið fengi orkustyrk úr Orkusjóði í stað niðurgreiðslna. Hvort tveggja gerir verkefnið hagkvæmara og flýtir uppbyggingu.

Sundurliðun — leiguhlutfall og orkustyrkur

Núverandi leiga (meðaltal 20 ára)
rennur í ríkissjóð ~5,13%

Tillaga: lægra hlutfall í Orkusjóð
enda fær verkefnið engar niðurgreiðslur ~3–4%

+ orkustyrkur í stað niðurgreiðslna
úr Orkusjóði, fjármagnaður af leigunni sjálfri Orkusjóður

Önnur tillaga: greitt í orku í stað peninga. Í stað þess að greiða ríkinu hlutfall af tekjum á hverju ári gæti virkjunin afhent hlutfall af framleiddri orku beint til dreifiveitunnar á svæðinu. Kostirnir:

Enginn peningur fer út af svæðinu. Greiðslan verður að raforku í nærumhverfinu í stað millifærslu í ríkissjóð.
Greiðslan sveiflast með framleiðslunni. Í þurru ári minnkar hún af sjálfu sér — virkjunin lendir ekki í fastri krónutölu sem hún ræður ekki við.
Dreifiveitan fær orku þar sem hún þarf hana. Orkan er afhent inni í dreifikerfinu og dregur úr flutningstöpum í stað þess að vera flutt um langan veg.
Einfaldara uppgjör. Mælirinn sýnir hlutdeildina beint; ekkert mat á tekjum eða verðlagningu.

Þetta er tillaga að stefnubreytingu, ekki gildandi fyrirkomulag. Vatnalög nr. 15/1923 og núverandi nýtingarsamningar gera ráð fyrir greiðslu í peningum. Hlutfallið yrði að ákveða þannig að verðmætið samsvari núverandi leigu.

Hliðstæða: Færeyjar — veggjöld Eysturoyar- og Sandoyartunnilsins fjármagna næstu jarðgöng. Orkusjóður (Orkustofnun) veitir nú þegar styrki til smávirkjana; hér væri leigan endurnýtt sem stofnfé sjóðsins.

Innmötunargjöld (RARIK gjaldskrá nr. 46)

Virkjunaraðili greiðir til RARIK fyrir að senda orku inn á dreifikerfið — aðskilið frá söluverði orkunnar. Gjaldskráin er tvíþætt: fastagjald eftir stærðar-/fasaflokki og aflgjald á umsamið afl samkvæmt tengisamningi. Ekkert orkugjald er á innmataða kWh.

Gjaldskrártafla — fastagjald, aflgjald og nettóverð

Liður	Verð (án VSK)	Árlega fyrir valinn kost
Fastagjald (flokkur —)	—	— kr
Aflgjald á umsamið afl	837.638 kr/MW/ári	— kr
Heildargjöld á ári 24% VSK	+ 24% VSK	— kr
Tengisamningsgjald (einu sinni)	100.000 kr m. VSK	— kr
Áhrif á hverja innmataða kWh	heildargjöld ÷ ársorka	— kr/kWh
Nettó heildsöluverð eftir innmötunarkostnað	7 kr − gjöld/kWh	— kr/kWh

Heimild: RARIK gjaldskrá fyrir innmötun raforku nr. 46, gildir frá 1.12.2025. Fastagjaldsflokkar: 1-fasa <35 kW 105.930 · 35–59 kW 141.240 · 60–99 kW 200.090 · 3-fasa 294.250 kr/ári án VSK. Tengisamningsgjald gengur upp í tengigjald ef verkefnið heldur áfram. Eiginlegt tengigjald (lína + spennir) er sérverðlagt eftir aðstæðum.

Afsláttarregla. Virkjanir undir 100 kW eiga lögbundinn rétt (raforkulög 17. gr. a) á 50% afslætti af orku- og aflgjaldi dreifingar vegna eigin notkunar. Það lækkar rafmagnsreikning eigandans en ekki innmötunargjöldin sjálf.

Hvað ef varmadæla væri sett upp?

Varmadæla nýtir SCOP ~3 — gefur 3 kWh hita fyrir hverja 1 kWh raforku. Lækkar húsanotkun um ~64% miðað við beina rafhitun.

Núverandi notkun

— kWh

Með varmadælu

— kWh

Árlegur sparnaður á rafmagnsreikningi — kr/ári

Stofnkostnaður varmadælu: 1,2–2,5 M kr fyrir loftvarmadælu, 2,5–5 M kr fyrir jarðvarmadælu. Orkusjóður veitir styrki.

Þar sem hús eru orðin lúin eða illa einangruð borgar sig ekki að setja upp varmadælu. Best að fá ráðgjöf hjá söluaðilum varmadæla.

Fyrirvari. Tölur eru fyrsta-stigs skimun og ekki hagkvæmnimat. Smávirkjanagögn byggja á kortlagningu Vatnaskil 2001–2021 fyrir Orkustofnun. Notkunarviðmið byggja á Orkusetri, Orkustofnun og rauntölum úr nágrannareikningi. Endanleg hagkvæmni krefst staðreiknings vatnafars, rennslismælinga, byggingarleyfis, umhverfismats og samnings við dreifiveitu (RARIK). Vatnaréttur og landeigendaréttindi eru ekki staðfest hér.